Zrównoważony rozwój miast – nowoczesne warianty gospodarki komunalnej

zrownowazony_rozwoj_miast_ustawa_smieci_kerimbud

W momencie boomu na wszystko co nazywa się ustawą śmieciową i związane jest z gospodarowaniem odpadami warto przytoczyć na czym polega zrównoważony rozwój miast oraz skupić się na nowoczenych wariantach gospodarki komunalnej.

Zrównoważony rozwój polega na zaspokojeniu obecnych potrzeb społecznych z równoczesnym uwzględnieniem, aby przyszłe pokolenia mogły w sposób spokojny i nienaruszony realizować swoje cele.

Sytuacja ma odzwierciedlenie w rozwoju miast, który musi cechować się harmonicznością i racjonalnym podejściem oraz kompleksowością.

Przy takim podejściu bezwzględnie należy kierować się aspektem:
– strukturalności,
– czasowości
– samopodtrzymywania.

Na zrównoważony rozwój składa się społeczeństwo, gospodarka i środowisko. W niniejszym opracowaniu uwagę skupimy na umiejętnej gospodarce odpadami. Problem we współczesnych miastach jest bardzo często wręcz dramatyczny. Za przykład można tu podać Neapol, w którym Włosi do dziś nie potrafią opanować zalegających ton śmieci na ulicach miasta. Taka postawa może grozić chorobami i epidemiami oraz powodować wzrost przestępczości (palenie śmieci przez grupy zorganizowane). Problemem w miastach jest nie tylko nadmiar zalegających odpadów, ale brak skutecznych sposobów przetwórstwa – recyclingu.

Strategia Unii Europejskiej jasno określa swoje priorytety. Można znaleźć wśród nich elementy takie jak zapobieganie powstawaniu odpadów, co wiąże się z całym cyklem życia produktu. Bierzemy tu pod uwagę zarówno projektowanie produktu, użyte materiały oraz działania promujące ograniczanie konsumpcji, co wpływa na zmniejszenie ilości odpadów. Następnym aspektem jest wielokrotne użycie i odzysk surowców, co wiąże się z zasadą „jeśli nie można uniknąć wytwarzania, trzeba zastosować wielokrotne użycie”. Istotna jest także kwestia ostatecznego składowania odpadów i monitoringu w realizacji zarządzania odpadami. Odpady muszą być bezpiecznie składowane bądź utylizowane w spalarni. Obie te metody obciążają środowisko naturalne, stąd też ich planowanie musi być rozważne. Unia Europejska jest obecnie na etapie ograniczenia emisji szkodliwych dla człowieka substancji chemicznych, które powstają w wyniku utylizacji śmieci.

Unia stosuje pewne ogólne zasady, które w sposób zdecydowany promują ograniczanie produkcji odpadów, a używanie starych i szkodliwych technologii staje się bardzo szybko nieopłacalne.

UE zależy, aby obecnie stawiać na rozwój, który ma rozdzielać rozwój gospodarczy od ilości zużytych surowców naturalnych. Ma to na celu zwiększenie efektywności surowcowo-energetycznej oraz aktywności i świadomości społeczeństwa na temat gospodarki odpadami.

W Polsce władze gminne odpowiedzialne są za szereg usług komunalnych dla zamieszkującej społeczności lokalnej. Do takich elementów gospodarki komunalnej poza gospodarką odpadami zalicza się m.in. gospodarkę wodno-ściekową, utrzymanie terenów zielonych, zaopatrzenie w energię cieplną czy utrzymanie czystości dróg. Świadczenie usług komunalnych zasadniczo należy do władz gminnych. Władzę lokalna można traktować za dostawcę, a mieszkańca za osobę klienta. Tak jak w każdej relacji dostawca – klient, rola dostawcy nie może ograniczać się tylko do oferowania produktów, ale także do propagowania nowości i lepszej jakości.

Istnieje jednak w Polsce Partnerstwo Publiczno Prywatne, które przyczynia się do decentralizacji obszarów zarządzania komunalnego. Daje to większy wachlarz usług, elastyczność, partycypację środowisk lokalnych. Prowadzi to do lepszej jakości życia mieszkańców, co dąży do gospodarki zrównoważonego rozwoju.

Na Śląsku jako główny sposób likwidacji odpadów stosuje się składowanie na wysypiskach, co jest sprzeczne z dyrektywami UE. W związku z planem Unijnym, który polega na znaczącym ograniczeniu takich działań, na Śląsku realizuje się budowę dwóch spalarni śmieci. Brakuje jednak rozwiązań głęboko systemowych. Cel ten wg autorów realizowanej strategii ma bazować na termicznej likwidacji śmieci oraz większej edukacji społeczeństwa. Nie można tego uznać za kompleksową strategię, gdyż Unia stawia na recycling i odpowiednie przetwarzanie, a nie składowanie i spalanie odpadów. Dużym problemem jest także to, że za podpisywanie umów z firmami wywożącymi odpady odpowiedzialne są poszczególne gospodarstwa domowe, wspólnoty i spółdzielnie mieszkaniowe. Powoduje to liczne nadużycia, palenie śmieci w domach – obniżanie kosztów. Obecnie przepisy ulegają przeobrażeniu, a za odpady komunalne będą, lub są już odpowiedzialne poszczególne gminy i to one wybiorą odbiorców odpadów. Zaletą takiego rozwiązania jest fakt stałych opłat za śmieci, co spowoduje bezzasadność nieuczciwej utylizacji śmieci. Wyeliminuje to z rynku także nierzetelnych przedsiębiorców, którzy składowali swoje odpady w nieodpowiedni sposób. Czy zmiany wyjdą jednoznacznie na lepsze – czas pokaże. Wśród dobrych pomysłów jest możliwość darmowego odbioru odpadów posegregowanych. Przyczynić się to może to wzrostu segregacji oraz de facto do zysków dla gminy z recyclingu. Przewidywane są także ulgi w czynszach dla restauratorów używających wielokrotnych opakowań oraz dofinansowania dla gospodarstw domowych chcących posiadać przydomowe kompostowniki.
O tym w jakim stopniu niniejsze obietnice i zmiany ustawodwacy okażą się faktem opiszę za około kwartał kalendarzowy, gdy nowa „ustawa śmieciowa” zadomowi się na dobre. Na dzień dzisiejszy dostrzega się wiele jej mankamentów, ale nie można tego osądzać zawczasu, gdyż od jej wprowadzenia nie minęło nawet kilka tygodni.

Aby miasta mogły rozwijać się w sposób zrównoważony i możliwe było zmniejszenie ilości odpadów, należy realizować temat globalnie. Sytuacja Śląska daje dobitny obraz miast, które są w bardzo niedużej odległości od siebie i zniwelowanie problemu w jednym mieście jest mało efektywne. Strategię należy realizować regionalnie bądź globalnie. Miasta mogłyby eksportować odpady do innych regionów, ale jest to nieetyczne i niezgodne z normami.

Zrównoważenie można by osiągnąć rozpoznając potrzeby mieszkańców (nie tylko w granicach miasta, ale i poza nim) oraz przyszłych pokoleń. Należy dążyć także do neutralizacji zewnętrznych efektów działalności człowieka przez środowisko. Zgodnie z ustawą, gmina jest najważniejszym ogniwem systemu planowania w Polsce, ponieważ tylko przyjmowane uchwałą rady gminy Miejscowe Plany Zagospodarowania Przestrzennego (MPZP, nazywane też w skrócie planami miejscowymi) są aktami prawa miejscowego i są powszechnie wiążące (Niewiadomski 2002, Parysek 2006). Przepisy te obejmują zarówno małe gminy jak i obszary metropolitalne.

Gminy powinny także zapobiegać zanieczyszczaniu ulic, placów i terenów otwartych poprzez likwidację nielegalnych składowisk odpadów, przeciwdziałając ich powstawaniu, ustawiać kosze uliczne na odpady w miejscach intensywnego ruchu pieszego oraz organizować odbiór odpadów komunalnych z urządzeń ruchomych. W prawie konkretne zasady utrzymania porządku i czystości na terenie gminy winny być ustalone uchwałą rady gminy. Wójt, burmistrz, lub prezydent miasta wydaje zezwolenia na prowadzenie działalności polegającej na usuwaniu, wykorzystywaniu i unieszkodliwianiu odpadów komunalnych, co wiąże się z ich dalszą eksploatacją.

Wśród „śmieci” można uznać również nienależyte gospodarowanie kanalizacją sanitarną. Gminy coraz chętniej inwestują w oczyszczalnie ścieków, wydajne przepompowanie wód. Tu właśnie można dostrzec zrównoważony rozwój, który daje do zrozumienia, że śmieci to nie tylko odpady stałe, takie jak zużyte opakowania, ale również odpady sanitarne, które tak samo zanieczyszczają glebę i zbiorniki wodne. Istotne dla respektowania przepisów jest także sprawowanie funkcji kontrolnej przez gminy, władze, które weryfikują czy dane odpady faktycznie są usuwane i utylizowane (na podstawie umów z odbiorcami/faktur za usługi). Są to działania doraźne – na ogół mało perspektywiczne.

Warto również skupić się na sposobie postępowania z odpadami niebezpiecznymi – np. szpitalnymi (grożącymi zakażeniem), bateriami, akumulatorami, oponami czy przeterminowanymi lekarstwami (niebezpieczne chemicznie). W grupie odpadów użytkowych nie można pominąć wyeksploatowanych samochodów oraz sprzętu domowego, jak lodówki czy telewizory, sprzęt AGD/RTV.

Po stworzeniu podziału odpadów gmina musi mieć opracowany system zagospodarowania ich. Można tu wyróżnić utylizację, przetworzenie, zbyt i inne. Technologia utylizacji wymusza późniejsze działania. Świadczy o tym czy śmieci powinny być zbierane selektywnie w celu ich recyclingu czy też nie, bo z założenia zostaną spalone. Gospodarce selektywnej pomaga ustalenie koloru pojemników na dany odpad, co w znaczący sposób ułatwia utylizację i zachęca gospodarstwa domowego do segregacji.

Gmina musi dbać także o odpowiednie zarządzanie w kwestii biznesu. Dzięki jasnym regułom współpracy z firmami zajmującymi się gospodarką odpadami i recyclingiem działania te będą przynosić zamierzony efekt.

Następnie skupić trzeba się na egzekwowaniu tych zaleceń. Moduł kontroli zajmuje istotne miejsce w całym łańcuchu. Działania nakazowe i karne musi poprzedzać edukacja, gdyż żadne nawet najlepsze działania nie przyniosą efektu jeśli społeczeństwo się do nich nie zastosuje. Na dzień dzisiejszy najwięcej uwagi należy skupić na ludziach młodych i młodzieży szkolnej, gdyż to od młodych pokoleń będzie zależało w jaki sposób będą dbać o swoją planetę. Edukacja ekologiczna musi stanowić stały element programu i działać w formie wydzielonej, samoistnej jednostki gminy, lub wchodzić w strukturę jednostki zarządzającej systemem.

W kwestii finansów zadania dzielimy na bieżące i inwestycyjne. Powszechnie twierdzi się, że to właśnie bariera finansowa jest głównym hamulcem wstrzymującym proces działań w tej części gospodarki. Faktycznym problemem wydaje się jednak być brak świadomości ekologicznej i dobrej woli ustawodawczej.