Poruszony zostanie temat przedsiębiorstwa jako jednej z podstawowych kategorii gospodarki rynkowej.

Teorie neoklasyczne vs. alternatywne

 SZKOŁA NEOKLASYCZNA

Założenia:

 – Atomizacja rynku po stronie popytu i podaży
– Homogeniczność i standaryzacja produktów danej branży
– Zerowe koszty tworzenia i likwidacji przedsiębiorstw
– Maksymalizacja zysku jako jedyny motyw działania przedsiębiorców
– Maksymalizacja użyteczności jako jedyny motyw działania konsumentów
– Brak ingerencji władz w działalność gospodarczą
– Doskonała podzielność i mobilność czynników produkcji i produktów
– Bezpłatny dostęp do informacji
– Mechanizm cenowy dokonuje alokacji zasobów w gospodarce (jest wystarczającym środkiem koordynacji działań niezależnych od siebie, izolowanych jednostek gospodarczych)
Firma to „czarna skrzynka”, której podstawowa działalność polega na przetwarzaniu strumieni wejścia (surowce, materiały, siła robocza, usługi zewnętrzne itp.) na strumienie wyjścia (produkty gotowe, usługi, odpady itp.)
Charakter statyczny modelu (odnosi się jedynie do pewnych stanów możliwych w gospodarce rynkowej)
Monodyscyplinarność analizy (wyłączenie z badań zmiennych pozaekonomicznych, instytucjonalnych aspektów stosunków rynkowych oraz działań pozarynkowych)
Przedsiębiorstwo utożsamia się z jednoosobowym właścicielem-decydentem (mała rola pojedynczych podmiotów i cech je wyróżniających);

Mechanizm regulacji rynku ma charakter deterministyczny (decyzje podmiotów gospodarczych są automatycznie warunkowane przez parametry techniczno-ekonomiczne produkcji = rzeczywiste możliwości wyboru równe są zero);

Poza zainteresowaniem teorii pozostają: proces przetwarzania zasobów, problemy organizacyjne, wewnętrzne procesy podejmowania decyzji, poszukiwanie informacji, radzenie sobie w sytuacji braku informacji i niepewności;

Liczne ograniczenia ograniczają przydatność neoklasycznej teorii firmy do opisu, wyjaśniania i interpretacji zachowań przedsiębiorstw w warunkach internacjonalizacji i globalizacji;

 Trudności wynikają z restrykcyjnych założeń paradygmatu neoklasycznego pozostających w sprzeczności z empiryczną obserwacją zachowań współczesnych przedsiębiorstw.
Neoklasyczna teoria przedsiębiorstwa
 
Maksymalizacja zysków jako cel przedsiębiorstwa
Zalety tradycyjnego modelu przedsiębiorstwa:
– zysk jest najbardziej ogólnym, trwałym i najsilniejszym motywem kierującym działaniami przedsiębiorstwa;
– konkurencja zmusza przedsiębiorstwa do osiągania maksymalnego zysku;
– zasada maksymalizacji zysku pozwala na budowę modelu, za pomocą którego można prognozować zachowania cenowe i produkcyjne przedsiębiorstw;
– zasada maksymalizacji zysku pozwala na zrozumienie i wyjaśnienie zachowań całych grup firm składających się na gospodarkę narodową.
Wady teorii maksymalizacji zysku:
– nie uwzględnia faktu, że przedsiębiorstwa działają w niepewnym otoczeniu i nie są w związku z tym zdolne do rozpoznania wszystkich możliwych wariantów decyzyjnych;
– w wielkich przedsiębiorstwach zostaje oddzielona kontrola własności, dzięki czemu menedżerowie firm mogą realizować te cele, które są najważniejsze z ich punktu widzenia;
– w praktyce obserwuje się wiele działań przedsiębiorstw, sprzecznych z zasadą maksymalizacji zysku;
firmy mogą nie być zainteresowane maksymalizacją zysku, ponieważ zbyt atrakcyjne rynki są zachętą dla potencjalnych konkurentów do wejścia na dany rynek.
Współcześnie zysk jest traktowany jako warunek niezbędny do tego, aby przedsiębiorstwo mogło trwać. Zysk jest środkiem do innych celów, a nie celem samym w sobie.

zarzadzanie_przedsiebiorstwem-alternatywne_teorie_przedsiebiorstwa_kerimbud
 TEORIE MENEDŻERSKIE

Badanie następstw rozdzielenia własności i zarządzania

Na menedżerów oddziałują bodźce (nasilające się wraz z rosnącym rozproszeniem akcjonariatu) do przedkładania interesów swojej grupy (maksymalizacja wynagrodzenia, prestiż płynący z władzy, dążenie do bezpieczeństwa zatrudnienia) nad interes właścicieli przedsiębiorstwa.

Dochody menedżerów są silniej skorelowane z obrotami niż z zyskiem kierowanych firm, zwłaszcza po uwzględnieniu wynagrodzeń pozapłacowych

Minimalny poziom zysku powinien umożliwić wypłacenie dywident pozwalających utrzymać lojalność akcjonariuszy, podtrzymać zaufanie dostarczycieli funduszy oraz zagwarantować przetrwanie firmy

Empiryczne badania zachowania menedżerów pokazują, że przedkładają awans w ramach firmy obecnej nad zmianę zajmowanego stanowiska na podobne w przedsiębiorstwie większym gdy poziom wynagrodzenia się nie zmieni

Główny motyw działania menedżerów – maksymalizacja stopy wzrostu w długim okresie

Warunkiem rozwijania zasobów przedsiębiorstwa jest pokonywanie barier:

– malejąca stopa zysku i/lub rosnąca wartość  koniecznego do

zwiększania produkcji kapitału,

– pogorszenie się efektywności pracy związane ze zbyt szybką

ekspansją

– zagrożenie przejęciem przez inną firmę

 W warunkach gospodarki globalnej menedżerskie teorie firmy mają ograniczone możliwości wyjaśniające, co wynika z upośledzenia wzrostu firmy spowodowanego zwiększeniem geograficznego zasięgu działalności na korzyść ekspansji przez dywersyfikację produktową oraz wzrostu koniecznych nakładów na rozwijanie nowych technologii i produktów (usług).

Modele menedżerskie

rozwinęły się w oparciu o doświadczenia wielkich korporacji o rozproszonej własności

Modele te opierają się na:

– tezie o rozdzieleniu własności i kontroli

– twierdzeniu o różnicy interesów pomiędzy posiadającymi udziałowcami a nie posiadającymi kierującymi

Modele te eksponują proces profesjonalizacji zarządzania w przedsiębiorstwach, czyli przechodzeniu funkcji zarządzania z rąk głównych właścicieli kapitału w ręce zawodowych menedżerów posiadających niewielki (lub żaden) udział w kapitale zarządzanej korporacji;

Przyznają dominująca pozycję menedżerom, którzy korzystają z daleko posuniętej swobody działania oraz podlegają ograniczonej kontroli ze strony akcjonariuszy (właścicieli);

Zakładają dążenie przedsiębiorstwa do maksymalizacji innego niż zysk pojedynczego celu. Cele te różnią się w zależności od przyjętego modelu:

W.J. Baumol –  maksymalizacja wielkości sprzedaży produktów firmy,

R. Marris   –  maksymalizacja stopy wzrostu,

A. Wood   –  maksymalizacja długookresowych utargów przy istniejących ograniczeniach (maksymalizacja funkcji użyteczności menadżerów).

TEORIE BEHAWIORALNE

3 odstępstwa teorii behawioralnej od ujęcia neoklasycznego:

– odejście od założenia pełnej racjonalności na rzecz racjonalności ograniczonej i przyjęcie koncepcji decyzji satysfakcjonującej poziom aspiracji w miejsce rozstrzygnięć optymalnych

– odejście od maksymalizacji zysku na rzecz koncepcji wiązki celów, które mogą zmieniać się w czasie

– analiza zachowania przedsiębiorstwa ma charakter wielodyscyplinarny (socjologia, psychologia, nauki prawne, teoria organizacji i zarządzania)

Decentralizacja i wielodyscyplinarność w badaniach zachowania przedsiębiorstw będąca warunkiem efektywnego tworzenia wiedzy i zarządzania nią

Największy sprzeciw budzi rezygnacja z prognozowania długoterminowego

Menedżerowie mają cele lokalne, w zależności od poziomu i zakresu ich odpowiedzialności.

Te cele lokalne wymagają mechanizmu uzgodnienia (przetarg, koalicje, manipulowanie informacją)

Ludzie w przedsiębiorstwie są aktywem (zasobem strategicznym) specyficznym i niepowtarzalnym, którego nie można traktować, jak każdego innego czynnika produkcji.

Teorie behawioralne odrzucają podejście normatywne (teoria tradycyjna jest teorią normatywną) i opisuje „to, co jest”.

Oznacza to przyjęcie, że:

– w firmie działają ludzie o różnych celach,

– ludzie ci tworzą koalicje, ze względu na swoje interesy

– cel nie jest dany z zewnątrz (jak w teorii tradycyjnej), ale kształtuje się w wyniku przetargu interesów,

– cel kompromisowy nie może być oparty na maksymalizacji jednej zmiennej,

– kompromis i różne cele zakładają konieczność przyjęcia „wiązki celów”

Model behawioralny

Oparty na teorii homo satisfaciendus i teorii ograniczonej racjonalności H. Simona

Przedmiotem zainteresowania tej koncepcji jest duże przedsiębiorstwo, działające w niepewnym i złożonym otoczeniu.

Bariera informacyjna i niepewność powodują, że przedsiębiorstwa mają ograniczoną zdolność poznawania rzeczywistości i dlatego mogą kierować się jedynie ograniczoną racjonalnością. W praktyce przedsiębiorstwo poszukuje wariantu spełniającego pewien minimalny poziom wystarczalności

Firmy zmuszone są dążyć jedynie do zysków zadowalających

Herbert Alexander Simon jeden z twórców teorii behawiorystycznej twierdził, że ludzie posiadają ograniczoną zdolność poznania rzeczywistości i w swoim postępowaniu mogą kierować się jedynie ograniczoną racjonalnością. W praktyce działania ludzkie zmierzają do rozwiązań zadowalających, a nie optymalnych.

TEORIE AGENCJI

Odstępstwa od ujęcia neoklasycznego:

Odejście od traktowania przedsiębiorstwa jako funkcji produkcji na rzecz traktowania firmy jako struktury regulacji

Rezygnacja z założenia pasywności aktorów ekonomicznych i objęcie analizą stosunków konfliktowych = rozbieżność interesów głównie pracodawców i pracobiorców

Rezygnacja z założenia o absolutnej wyższości poszczególnych struktur regulacji na rzecz koncepcji efektywności związanej z uwarunkowaniami sytuacyjnymi (częstotliwość, niepewność, specyficzność zasobów)

Wprowadzenie zasady ograniczonej racjonalności

Interdyscyplinarne podejście do zjawisk gospodarczych

Teoria agencji

ZWIĄZEK AGENCYJNY – CEL I ISTOTA ZALEŻNOŚCI

Kontrakt w ramach którego pryncypał angażuje inną osobę (agenta) do wykonywania usług w jego imieniu i deleguje część uprawnień decyzyjnych

Uzyskanie możliwie największej skuteczności realizacji interesów pryncypała

Kluczowy związek agencyjny na gruncie przedsiębiorstwa:

WŁAŚCICIEL (pryncypał) – MENEDŻER (agent)

GŁÓWNY PROBLEM – OGRANICZENIE ZWIĄZKU

Różnice między celami pryncypała i agenta (oportunizm agenta)

Występująca między nimi asymetria informacji

KOSZTY AGENCJI

Koszty ponoszone przez pryncypała w celu kontrolowania agenta

Koszty ponoszone przez agenta w celu wzbudzenia zaufania pryncypała

Koszty alternatywne ponoszone przez pryncypała (koszty utraconych korzyści)

STRUKTURA INSTYTUCJONALNA FIRMY – istotne miejsce zajmują:

Bodźce którym podlega agent

Związki między tymi bodźcami a ostatecznym wynikiem jego działalności

Sposoby ustalenia i pomiaru wyniku

EKONOMICZNA KONSTRUKCJA AGENCJI – przesłanka rozwiązań instytucjonalnych w przedsiębiorstwie

Zatrudnienie agenta w formule kontraktu menedżerskiego, franczyzy itp.

Elastyczne kształtowanie stosunków wewnętrznych i zewnętrznych – inne niż wcześniej relacje z ludźmi i instytucjami pracującymi na rzecz przedsiębiorstwa

NOWA JAKOŚĆ PRZEDSIĘBIORSTWA

Przedsiębiorstwo istnieje dzięki wymianie społecznej w stopniu nie mniejszym niż z racji wymiany ekonomicznej

Granice przedsiębiorstwa stają się bardziej plastyczne (wręcz umowne) – przedsiębiorstwo jako „sieć współzależności”

Teoria praw własności

Formy własności i prawa, jakie z nich wynikają, wpływają na zachowania podmiotów gospodarczych. Są one warunkiem wyzwalania indywidualnej inicjatywy oraz pozwalają mierzyć osiągnięcia poszczególnych jednostek na tle innych

TPW przyjmuje i rozwija ujęcie neoklasyczne:

Dopuszcza niepełną informację i niezerowe koszty transakcyjne

Zaznacza rolę obowiązującego systemu praw własności i praw związanych z kontraktami, w ramach których funkcjonuje firma

Uwzględnia znaczenie formy organizacyjnej przedsiębiorstwa

Asymetria informacyjna między podmiotami sprawia , że efektywne wykorzystanie praw własności wiąże się z ponoszeniem kosztów pozyskiwania, analizowania i przechowywania informacji

Zapewnienie respektowania przez inne podmioty praw własności wiąże się z ponoszeniem nakładów na prawne zastrzeżenie określonej wiedzy, znaku towarowego, wzoru użytkowego.

Teoria produkcji zespołowej

Przyczyna tworzenia firmy – dążenie właścicieli poszczególnych zasobów do zwiększania ich produktywności

Specjalizacja poszczególnych zasobów = wymuszenie zachowań kooperacyjnych (zarówno w strukturach rynkowych i wewnątrz firmy)

Firmę wyróżnia zespołowe wykorzystanie czynników produkcji oraz centralna pozycja jednej strony w zarządzaniu wszystkimi innymi czynnikami produkcji

Wykorzystanie czynników produkcji jest tym lepsze, im ich wynagrodzenie pełniej odpowiada ich produkcyjności

Znaczenie tej teorii polega na wskazaniu źródeł wzmocnienia przedsiębiorstwa, wynikających z właściwej regulacji pracy zespołowej, kontaktów z poszczególnymi pracownikami i menedżerami, systemów wynagrodzeń oraz procedur informacyjnych i monitoringu

Teoria zespołów

Firma jest nie tylko narzędziem alokacji zasobów lecz także miejscem ich kreowania

Od rynku różni ją to, że jest organizacyjną formą dla stabilnej i efektywnej kooperacji

Celem zespołu są odpowiednie zachowania w niepewnym otoczeniu, co ma ułatwić właściwa struktura organizacyjna

Rosną wymagania dot. poziomu kompetencji zatrudnionych, nowoczesności wykorzystywanej technologii, sprawności systemów koordynacji oraz sposobów radzenia sobie ze zmiennością otoczenia

Teoria kosztów transakcyjnych

Dlaczego istnieje przedsiębiorstwo skoro system koordynacji przez ceny (rynek) jest tak doskonałym mechanizmem?

System rynkowy – funkcjonuje „sam przez siebie”

Firma – kierownictwo koordynuje alokację wszystkich zasobów (często mechanizm całkiem różny od rynkowego)

 Przedsiębiorstwa w systemie rynkowym – „wyspy świadomej władzy w oceanie nieświadomej kooperacji”
DWA KONKURUJĄCE MECHANIZMY KOORDYNACJI:
PRZEZ CENĘ
PRZEZ KIEROWNICTWO PRZEDSIĘBIORSTWA
 Główny powód ekonomicznej opłacalności tworzenia przedsiębiorstwa (niedostrzegany poprzednio)
KOORDYNACJA PRZEZ CENY NIE JEST DARMOWA – POCIĄGA ZA SOBĄ PONOSZENIE PEWNYCH KOSZTÓW DZIAŁANIA RYNKU
KOSZTY KOORDYNACJI – dotarcie do kontrahenta, ustalenie ceny i innych warunków transakcji
KOSZTY MOTYWACJI – wynikające z niekompletności i asymetrii informacji (porównywanie ofert) oraz niedoskonałości umów i oportunistycznych zachowań kontrahentów (koszty notarialne, koszty utraconych korzyści)
KOSZTY EGZEKUCJI – monitorowanie i realizacja umów, koszty sądowe
GŁÓWNE CZYNNIKI DETERMINUJĄCE KOSZTY TRANSAKCYJNE
(O. Williamson)
Charakter zasobów angażowanych w transakcję (proste vs. specjalistyczne)
 Częstotliwość transakcji
 Niepewność związana z transakcją

KOSZTY TRANSAKCYJNE – Koszty koordynacji zasobów firmy przez ceny (rynek)

 Przedsiębiorca minimalizuje koszty transakcyjne organizując i koordynując produkcję w firmie

KOSZTY KOORDYNACJI PRZEZ CENY   >   KOSZTY KOORDYNACJI PRZEZ FIRMĘ

Ekonomicznie uzasadnione tworzenie przedsiębiorstwa

KOSZTY KOORDYNACJI PRZEZ CENY  ≤  KOSZTY KOORDYNACJI PRZEZ FIRMĘ
 Nie ma ekonomicznego uzasadnienia dla tworzenia przedsiębiorstwa (jeśli powstanie będzie nietrwałe)
Teoria kosztów transakcyjnych zajmuje się wyborem najlepszego sposobu regulacji transakcji pomiędzy mechanizmem cen i koordynacją administracyjną

wybór jest zdeterminowany przez poziom kosztów transakcyjnych takich jak: koszty ustalania cen rynkowych, koszty negocjowania i zawierania kontraktów, koszty i trudności budowania długookresowych powiązań kooperacyjnych

celem firmy jest nie tylko minimalizacja kosztów produkcji, ale również minimalizacja kosztów transakcyjnych.